Γράφει ο Δημήτρης Σταθακόπουλος. (Πρώτη δημοσίευση στο kalavrytapress.gr Αύγουστο 2013)
Αγναντεύοντας το καλοκαίρι του 2013, την ποτιστική από ποτάμια , κοίλη ( ως φυσική δεξαμενή υδάτων ) κοιλάδα της Κατσάνας ( Κατζάνας ) από το χωριό Μάζι ( Ελατόφυτο ) του Χελμού, με φίλους Μαζαίους και ειδικά τον Χρήστο Καμπέρο πιάσαμε κουβέντα για την ετυμολογία του ονόματος ΚΑΤΣΑΝΑ ( Κατζάνα- στους νεώτερους χρόνους , κοιλάδα των αρχαίων Κλειτορίων Αζάνων ) .

Γλωσσολόγος δεν είμαι, και ότι θα αναφέρω παρακάτω σημειώνεται με πάσα επιφύλαξη:

 

Απ’ ότι είδα,  σχεδόν όλοι το ετυμολογούν από το τουρκικό Kaçan Κατσάν ) που σημαίνει Φυγή ή και Αποστασία , το οποίο χρησιμοποιείται στην ελληνική ως συνθετικό άλλων λέξεων π.χ Καρά-Κατσάν-ος ( Σαρα-Κατσάν-ος ), με την έννοια των φευγαλέων νομάδων ποιμένων/τσοπάνηδων, ή ως επιθετικός προσδιορισμός , όπως στο όνομα Κατσ-Αντώνης ( ο αποστάτης/ φυγάς Αντώνης ), αλλά και ως επώνυμο π.χ : Κατσ-ήςΚάτσαν-ος ( ο φυγάς, αποστάτης , κυνηγημένος ). Όμως η ετυμολογία με αυτή την αιτιολογική βάση, δεν στέκει . Γιατί ένα μέρος να ονομάζεται Φυγή ή Αποστασία;
Η μόνη περίπτωση να προέρχεται η ονομασία Κατσάνα/ Κατζάνα από το τουρκικό Kaçan είναι να θεωρεί τόπος Κατσάν-ων ( φυγάδων, αποστατών ή νομάδων φευγαλέων ποιμένων/ τσοπάνηδων που εκεί είχαν τα κονάκια τους ).Ήταν όμως τόπος φυγάδων, νομάδων και μάλιστα σε τόσο έντονο και διαρκή βαθμό ούτως ώστε να πάρει η κοιλάδα ( και όχι τα δυσπρόσιτα βουνά ) το όνομα αυτό ;

Κάπου συνάντησα και την πιθανή παραφθορά τους ονόματος των αρχαίων ΑΖΑΝΩΝ, κατοίκων της περιοχής σε Κ-αζάνες , Κ-α-τσ-άνες, η οποία είναι πολύ δελεαστική και αρχαιοπρεπής, όχι απίθανη να συμβαίνει μιάς και υπάρχουν πάμπολλα τέτοια γλωσσολογικά παραδείγματα, όπου το γράμμα Κε προφέρεται με δασυνόμενη προσφορά Τσε ( π.χ στην Κρήτη Τσε, αντί Και , κλπ ), όμως δεν μπορώ να δικαιολογήσω το Kaçan από το Κ-αζάνες , αφού το αρχικό Κ φαίνεται ξεκρέμαστο . Το ενδιάμεσο γράμμα ç προφέρεται Τσ, αλλά θα μπορούσε να είναι και C προφερόμενο Τζ , γι’ αυτό ενίοτε προφέρεται Κατσάνα και παλαιότερα Κατζάνα.

Όμως προσωπικά ρέπω προς μία άλλη ετυμολογία της λέξης ΚΑΤΣΑΝΑ/ ΚΑΤΖΑΝΑπου έχει Σλάβικη ρίζα και σχετίζεται με το σχήμα και τη μορφολογία της περιοχής, η οποία είναι Κοιλάδα, έχει κοίλο ως δεξαμενή σχήμα όταν την κοιτάς από ψηλά και ειδικά από τον Χελμό ( Μάζι ) και σ’ αυτή περνούν ποτάμια ενώ συχνά πλημμύριζε. Η σλάβικη ρίζα είναι Kaça ( Κάτσα ) και σημαίνει δεξαμενή ακόμα και σήμερα στα Σέρβικα, τα Κροατικά και τα Βοσνιακά, απ’ όπου πιθανολογώ το ελληνοποιημένο Κατσάνα/ Κατζάνα = μορφολογία εδάφους σαν δεξαμενή το οποίο «δένει» ως τοπωνύμιο που περιγράφει μορφολογία τόπου/ περιοχής.

Αλλά και Kaça ( Κάτσα ) σημαίνει Κορυφή στα σημερινά σλαβογενή Τσέχικα και Σλοβάκικα, ενώ σημαίνει Φίδι στα ομοίως σλαβογενή Σλοβένικα και Πονοκέφαλος στα Πολωνικά, ενώ σημαίνει και Ξυλεία στα Ουγγρικά , λέξεις που δεν πιθανολογώ για την ετυμολογία που μας ενδιαφέρει, αν και οι λέξεις ομοηχούν.

Τέλος, Kaça ( Κάτσα )σημαίνει στα Καταλανικά: Κυνήγι και ίσως Κατσάνα/Κατζάνα να σημαίνει: Κυνηγότοπος. Πώς βρέθηκαν Καταλανοί στην περιοχή των Καλαβρύτων που ίσως έδωσαν και τοπωνύμια 
Μας το λέει το Χρονικό του Μορέως. Η Βαρονία των Καλαβρύτων (Colovrate στη Γαλλική έκδοση του Χρονικού) , ήταν μία από τις 12 υψηλές Βαρονίες του Πριγκηπάτου της Αχαϊας, που είχαν δοθεί σε σημαντικούς ακόλουθους του Πρίγκηπα Γοδεφρείδου Βιλεαρδουίνου ως ανταμοιβή για τις στρατιωτικές υπηρεσίες τους κατά τη διάρκεια της κατακτήσεως της Πελοποννήσου : « Τὸν μισὲρ Ὄτον ντὲ Ντουρνᾶ ἐπρόνοιασεν ὡσαύτως νὰ ἔχῃ τὰ Καλάβρυτα καὶ φίε δέκα καὶ δύο». Πολλοί εκ των στρατιωτών τους ήταν Καταλανοί μισθοφόροι.

Τα παραπάνω δημοσιεύονται με πάσα επιφύλαξη, από έναν ερασιτέχνη της γλωσσολογικής ετυμολογίας , με ερευνητική διάθεση και καθόλου αναιρετική των προηγούμενων ή σύγχρονων ερευνητών της περιοχής, ενώ δεν αποτελούν θέσφατα.

Δρ. Δημήτρης Σταθακόπουλος
Δρ. Παντείου Πανεπιστημίου – Οθωμανολόγος

Ο Δημήτρης Σταθακόπουλος είναι μέλος του Δ.Σ του Ομίλου Απογόνων Αγωνιστών 1821 και ιστορικών γενών της Ελλάδος. Δρας Παντείου Πανεπιστημίου ( Οθωμανική Κοινωνία –ιστορία και πολιτισμός ) Συνεργάτης του Εργαστηρίου Τουρκικών και Ευρασιατικών Μελετών ( ΕΤΕΜ ) του Παν.Πειραιά (ΠΑ.ΠΕΙ) Δικηγόρου παρ’Αρείω Πάγω. Διπλωματούχου Βυζαντινής Μουσικής