Παρουσίαση Νερόμυλου – Ταμπακόμυλου στο Λειβάρτζι από την εξαίρετη Στεφανοπούλου Αικατερίνη, αρχιτέκτων μηχανικό

«Συγκρότημα Νερόμυλου – Ταμπακόμυλου στο Λειβάρτζι Αχαΐας.

Αποτύπωση και Πρόταση Αποκατάστασης και Επανάχρησης».

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ

ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ

«ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ  ΜΝΗΜΕΙΩΝ»

ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ  Α΄

  

ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ  ΕΡΓΑΣΙΑ                                    Οκτώβριος  2005

Θέμα: «Συγκρότημα Νερόμυλου – Ταμπακόμυλου στο Λειβάρτζι Αχαΐας.

             Αποτύπωση και Πρόταση Αποκατάστασης και Επανάχρησης».

 Μεταπτυχιακή φοιτήτρια:

Στεφανοπούλου Αικατερίνη, αρχιτέκτων μηχανικό

                                                                     Υπεύθυνοι διδάσκοντες:

                                                                           Μπίρης Μάνος,  καθηγητής Ε.Μ.Π.

                                                                           Ραυτόπουλος Σπ.,  καθηγητής Ε.Μ.Π.

                                                                          Επιστημονικός συνεργάτης Ε.Μ.Π.:

                                                                           Παυλάτος Χρήστος,  πολιτικός μηχανικός

                                                                           Ειδικός σύμβουλος:

                                                                           Νομικός Στέφανος,  αρχιτέκτων μηχανικός  

  1. Αντικείμενο μελέτης (εικ.1)

Αντικείμενο μελέτης αποτελεί το συγκρότημα Νερόμυλου – Ταμπακόμυλου (εικ.2), γνωστό ως Μύλοι Καλλιακούδα, στο χωριό Λειβάρτζι του Δήμου Αροανίας, στην ορεινή Αχαΐα. (εικ.3) Βρίσκεται  στην περιοχή Λειβάδι, περίπου 2,5 χλμ. έξω από το χωριό Λειβάρτζι, χτισμένο δίπλα στην κοίτη του Λειβαρτζινού Ερύμανθου. (εικ.4) 

Ο νερόμυλος ήταν μύλος αλεστικός και παρήγαγε αλεύρι από άλεσμα δημητριακών (στάρι, αραποσίτι, κ.α.). Ο ταμπακόμυλος κονιορτοποιούσε φύλλα καπνού και παρήγαγε ταμπάκο. Ήταν και οι δύο υδροκίνητες εγκαταστάσεις, σημαντικές παραγωγικές μονάδες για την ευρύτερη περιοχή. Πρόκειται για ένα εγκαταλελειμμένο σύνολο, χαρακτηριστικό και αξιόλογο παράδειγμα προβιομηχανικού συγκροτήματος. Στον νερόμυλο διατηρείται ο μηχανισμός. Δυστυχώς στον ταμπακόμυλο, όχι μόνο δεν υπάρχει κανένα ίχνος μηχανισμού, αλλά ακόμα και η λειτουργία του ως μύλος που παρήγαγε ταμπάκο έχει σχεδόν εξαφανιστεί από την μνήμη των κατοίκων.

Η μελέτη ασχολείται με την αποτύπωση, την διάγνωση της παθολογίας των κτιρίων και την πρόταση στερέωσης και αποκατάστασης, με στόχο όχι μόνο να διασωθεί το συγκεκριμένο μνημείο, αλλά και να ενταχθεί στην σημερινή ζωή των κατοίκων με την επανάχρησή του.

  1. Μεθοδολογία – έρευνα (εικ.5)

Πραγματοποιήθηκε μια όσο το δυνατόν πληρέστερη  έρευνα, προκειμένου να κατανοηθεί η σημασία του συγκροτήματος στην ζωή των κατοίκων την εποχή λειτουργίας του, η κοινωνική και οικονομική του διάσταση για την περιοχή, καθώς επίσης και ο τρόπος λειτουργίας του. (εικ.6)  Καθοριστικό παράγοντα στην κατανόηση του μηχανισμού του νερόμυλου έπαιξε η επιτόπια έρευνα και οι συνεντεύξεις με μυλωνάδες και με κατοίκους του Λειβαρτζίου και της ευρύτερης περιοχής.                                      

  1. Υδραυλική ενέργεια – Νερόμυλος. Υδροκίνητες εγκαταστάσεις δήμου Αροανίας  (εικ.7)

Η εκμετάλλευση της  ενέργειας που μπορεί να προσφέρει το νερό θεωρήθηκε το πιο σημαντικό βήμα στην εξέλιξη των παραγωγικών μέσων,  ιδιαιτέρως για το άλεσμα.

Οι υδροκίνητες εγκαταστάσεις της προβιομηχανικής Ελλάδας υπολογίζονται σε περισσότερες από 30.000. Διακρίνονται σε αλευρόμυλους, μπαρουτόμυλους, νεροτριβές, νεροπρίονα, μαντάνια, λιοτρίβια, κ.α.

Στο δήμο Αροανίας και στην ευρύτερη περιοχή είχαν αναπτυχθεί κατά μήκος των ποταμών και των χειμάρρων ταμπακόμυλοι, νερόμυλοι, νεροτριβές. 

  1. Ιστορικά στοιχεία (εικ.8)

Ο ταμπακόμυλος χτίστηκε πιθανόν στα τέλη του 17ου αι. με αρχές 18ου αι., την περίοδο της Ενετοκρατίας στην Πελοπόννησο, κατά την οποία άρχισε η καλλιέργεια καπνού και εμφανίστηκαν οι ταμπακόμυλοι. Ήταν ο τελευταίος που έπαψε να λειτουργεί. Δεν είναι γνωστό το πότε ακριβώς σταμάτησε, μάλλον στα τέλη του 19ου αι., καθώς την περίοδο εκείνη απαγορεύτηκε η καλλιέργεια καπνού στο Λειβάρτζι. Μετατράπηκε στη συνέχεια σε αποθηκευτικό χώρο. Ο νερόμυλος Καλλιακούδα  είναι μεταγενέστερος του ταμπακόμυλου. Δεν είναι γνωστή η χρονολόγησή του, σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες είναι χτισμένος πριν το 1900.     

         

  1. Περιγραφή  (εικ.9)

Πρόκειται για δύο κτίρια μικρών διαστάσεων (ταμπακόμυλος: 6μ.x 9,5μ., νερόμυλος 5μ.x 7μ.), κτισμένα από αργολιθοδομή, με μεταγενέστερη ενιαία στέγη από τσιγκόφυλλα. Ο νερόμυλος χτίστηκε αργότερα, όπως μαρτυρούν ο τρόπος που “κόλλησε” στην υπάρχουσα τοιχοποιία του ταμπακόμυλου, αλλά και κάποιες κατασκευαστικές και μορφολογικές διαφοροποιήσεις στην λιθοδομή των δύο κτιρίων. 

Ο ταμπακόμυλος είναι ένα ισόγειο μονόχωρο κτίριο, με την κρέμαση στην βορεινή πλευρά του, που  λειτουργούσε με όρθια εξωτερική φτερωτή, γνωστή ως «ρωμαϊκή», διότι εξαπλώθηκε στο ρωμαϊκό  κράτος.  

Ο νερόμυλος αποτελείται από έναν ισόγειο χώρο, το εργαστήρι του μυλωνά και ένα υπόγειο, την ονομαζόμενη χούρχουρη, από όπου φεύγει το νερό, έχοντας εκμεταλλευτεί πρώτα ο μηχανισμός την υδραυλική ενέργεια, απαραίτητη για την κίνησή του. Ο νερόμυλος λειτουργούσε με οριζόντια εσωτερική φτερωτή, γνωστή ως «ανατολική» ή «ελληνική», διότι χρησιμοποιήθηκε στην βυζαντινή επικράτεια.                                                                                                                                            

Γενικά η κατασκευή ακολουθεί τους παραδοσιακούς τοπικούς τρόπους δόμησης. Διακρίνεται όμως και από μια προχειρότητα και ευτέλεια, που χαρακτηρίζει τις περισσότερες υδροκίνητες εγκαταστάσεις της περιοχής. Μεγαλύτερη προσοχή έδιναν στον μηχανισμό των μύλων.  (εικ.10, 11, 12)    


Μηχανισμός  (εικ.13)

α. Ταμπακόμυλος: Ο μηχανισμός του ταμπακόμυλου δεν έχει σωθεί και δεν υπάρχουν στοιχεία και ακριβείς μαρτυρίες για την λειτουργία του. Το νερό έπεφτε από την κρέμαση στην όρθια εξωτερική φτερωτή και την περιέστρεφε. Ο οριζόντιος άξονας της φτερωτής μετέδιδε την κίνηση στον υπόλοιπο μηχανισμό, εσωτερικά του κτιρίου. Ο άξονας περνούσε μέσα από το σημερινό φραγμένο τοξωτό άνοιγμα. Βρέθηκε μόνο μια τροχαλία, πιθανόν εξάρτημα του μηχανισμού του ταμπακόμυλου.                           

β. Νερόμυλος: Μόνο ο μηχανισμός του νερόμυλου έχει διασωθεί. (εικ.14)

Διακρίνεται στον κινητικό και στον αλεστικό.   

Η λειτουργία του νερόμυλου είναι απλή και βασίζεται στην υδατόπτωση, στην πίεση που αναπτύσσεται από τα νερά λόγω υψομετρικής διαφοράς. Το νερό μέσω του μυλαύλακου και της κρέμασης γεμίζει το βαγένι και εξέρχεται με πίεση από το κάτω στόμιο του βαγενιού, κινώντας έτσι την οριζόντια φτερωτή. Η κίνηση αυτή στη συνέχεια μεταδιδόταν στον αλεστικό μηχανισμό μέσω του άξονα της φτερωτής.                                                                                                                                

Ο κινητικός μηχανισμός βρίσκεται στο υπόγειο του νερόμυλου, στην χούρχουρη. (εικ.15)

Αποτελείται από την φτερωτή με τα διάφορα εξαρτήματα λειτουργίας της. 

Ο αλεστικός μηχανισμός βρίσκεται στον ισόγειο χώρο, απέναντι από το παράθυρο. Αποτελείται από τις μυλόπετρες με τα εξαρτήματα λειτουργίας τους.  (εικ.16)

Η επάνω μυλόπετρα, πανωλίθι επιμύλιο ή μυλίτης ή πανάρι), περιστρέφεται, ενώ η κάτω μυλόπετρα, κατωλίθι μύλη), μένει σταθερή. Ο καρπός μέσω της σκάφης πέφτει ανάμεσα στις μυλόπετρες και βγαίνει το άλεσμα.  

Αριστερά βρίσκεται η σταματήρα, ένα σύστημα από ξύλινα στοιχεία που σταματά την λειτουργία του μύλου και δεξιά η σηκωτήρα, ένας μηχανισμός ρύθμισης του χώρου ανάμεσα στις δύο μυλόπετρες και του πάχους του αλέσματος, χοντρό – ψιλό.  

Υδραυλικά έργα  (εικ.17)

Σημαντικά είναι τα υδραυλικά έργα σε έναν νερόμυλο, με τα οποία κατευθύνεται το νερό στον κινητικό μηχανισμό και λειτουργεί ο μύλος (δέση, νεραύλακα ή μυλαύλακα, κρέμαση).

  1. Παθολογία (εικ.18)

Το συγκρότημα μύλοι Καλλιακούδα βρίσκεται σε μέτρια κατάσταση, με κυριότερες φθορές λόγω ανεπάρκειας δομικού συστήματος, εγκατάλειψης και φυσικής γήρανσης των υλικών. 

Το κυριότερο δομικό πρόβλημα παρουσιάζεται στη στέγαση του συγκροτήματος. Η τοιχοποιία εμφανίζει ελάχιστες ρηγματώσεις.                                                                                                   

Ο μηχανισμός του νερόμυλου βρίσκεται γενικά σε μέτρια κατάσταση, έχοντας διασωθεί το μεγαλύτερο μέρος του. Η ανάγκη για μεγαλύτερη ανθεκτικότητα και λιγότερες επισκευές, οδηγούσε σε αντικαταστάσεις ξύλινων στοιχείων με μεταλλικά ή τσιμεντένια. (εικ. 19)

Χρειάζεται άμεσα επεμβάσεις συντήρησης και στερέωσης για να αποφευχθούν περαιτέρω σοβαρές βλάβες στο δομικό σύνολο. 

  1. Πρόταση  

Στόχοι της επέμβασης είναι:

  • Η αντιμετώπιση  των δομικών και οικοδομικών προβλημάτων του συγκροτήματος,  ώστε να αποκατασταθεί η φέρουσα ικανότητα του δομικού συστήματος. 
  • Η αισθητική αναβάθμιση του μνημείου.
  • Η ανάδειξη της ιστορικής, αρχαιολογικής και καλλιτεχνικής του αξίας, ως ιδιαίτερο παράδειγμα προβιομηχανικής υδροκινούμενης εγκατάστασης της περιοχής. 
  • Η επανάχρηση του συνόλου, έτσι ώστε να αποτελέσει ενεργό κομμάτι της καθημερινής ζωής των κατοίκων, αλλά ταυτόχρονα και πόλο έλξης για τους επισκέπτες.

Γενική Περιγραφή Πρότασης  

Προτείνεται η αποκατάσταση του συγκροτήματος και η επανάχρησή του ως μουσείο – διδακτικό σύνολο. Με αυτόν τον τρόπο αναδεικνύεται η σημασία των υδροκίνητων βιοτεχνικών εγκαταστάσεων της ευρύτερης περιοχής, η τεχνολογία της παραδοσιακής παραγωγής, αλλά και η κοινωνική και οικονομική τους διάσταση την εποχή που λειτουργούσαν.

Σκοπός είναι το συγκεκριμένο σύνολο να αντιμετωπιστεί ως ένα μέλος ενός ευρύτερου δικτύου μύλων. Να προβληθεί και να τονιστεί ο μεγάλος αριθμός μυλικών συγκροτημάτων στα γύρω χωριά και το πόσο σημαντικό είναι η διάσωση και η ανάδειξή τους. 

Η αποκατάσταση του συγκροτήματος μύλοι Καλλιακούδα εντάσσεται σε ένα γενικότερο πλαίσιο ανάδειξης της ιστορίας, της πολιτιστικής κληρονομιάς και του φυσικού πλούτου του τόπου. Οι δημοτικές αρχές και το δίκτυο πολιτιστικών συλλόγων και περιβαλλοντικών οργανώσεων “Ερύμανθος” της περιοχής οργανώνουν ποικίλες δραστηριότητες, εκδηλώσεις και συνέδρια, με στόχο την τοπική ανάπτυξη, την προβολή και την οικονομική ενίσχυση της περιοχής. 

Η αποκατάσταση στηρίζεται στην παρατήρηση και κατανόηση του τοπικού δομικού – κατασκευαστικού συστήματος των δύο κτιρίων. Παράλληλα, σύγχρονα υλικά και νέες μέθοδοι, συμβατοί όσο το δυνατόν με τα παλιά, χρησιμοποιούνται για την ενίσχυση του φέροντος οργανισμού και την καλύτερη μόνωση – στεγάνωση της κατασκευής.

Ο ταμπακόμυλος θα αποτελέσει εκθεσιακό χώρο, με πληροφορίες για την τεχνολογία και την λειτουργία των νερόμυλων και των ταμπακόμυλων, αλλά και γενικότερα για τις προβιομηχανικές εγκαταστάσεις της περιοχής, με κινητήρια δύναμη το νερό ποταμού ή ορεινών πηγών. Τμήματα του μηχανισμού του νερόμυλου θα αποτελούν τα εκθέματα στον χώρο αυτόν. 

Ο υπάρχων μηχανισμός του νερόμυλου συντηρείται και συμπληρώνεται, έτσι ώστε ο νερόμυλος να λειτουργήσει και να έχει την δυνατότητα ο επισκέπτης να γνωρίσει την παραγωγική διαδικασία. 

Μηχανισμός  (λειτουργία)   

Η μορφή των νέων στοιχείων του μηχανισμού που προστίθενται, προκειμένου να αποκατασταθεί η λειτουργία του νερόμυλου, προέκυψε από παρατηρήσεις του ίδιου του μηχανισμού, αλλά και από παρατήρηση και σύγκριση με άλλους μύλους της περιοχής, καθώς και από βιβλιογραφία. Τα υπάρχοντα τμήματα του μηχανισμού διατηρούνται και συντηρούνται, ενώ αντικαθίστανται όσα έχουν φθαρθεί. 

Περιβάλλων χώρος – Νέες κατασκευές  

Ο περιβάλλων χώρος παρουσιάζει ιδιαίτερες φυσικές ομορφιές και στόχος είναι να μην διαταραχθεί. 

Ένα ξύλινο περίπτερο κατασκευάζεται κοντά στον δρόμο και σηματοδοτείται καλύτερα και η θέση των μύλων πάνω στο δημόσιο πέρασμα.                                                                                        

Το περίπτερο καλύπτει τις ανάγκες του μουσείου σε βοηθητικούς χώρους (w.c., αποθήκη), ενώ διαθέτει και ένα μικρό κατάστημα πώλησης αγροτικών παραδοσιακών προϊόντων, που μπορεί να λειτουργεί και ανεξάρτητα από το συγκρότημα των μύλων.  

Δεξιά της γέφυρας, απέναντι από το περίπτερο, διαμορφώνεται χώρος για την στάθμευση των οχημάτων που επισκέπτονται το μουσείο ή το κατάστημα.                                                             (εικ.20)

Δείτε βίντεο την κ Στεφανοπούλου Αικατερίνη, αρχιτέκτων μηχανικό

Διαβάστε επίσης

Τα σχόλια είναι κλειστά.

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί cookies για την παροχή των υπηρεσιών του, και για την ανάλυση της επισκεψιμότητας. Με τη χρήση αυτού του ιστότοπου, αποδέχεστε τη χρήση των cookies.Αποδοχή